सन्दर्भ सम्वत्सरको

शास्त्री लक्ष्मीकान्त जोशी (भक्तगुरु)

सम्वत्सर निर्धारण गर्ने सिद्धान्त अनेक भएपनि नेपालमाऋषिमुनिद्वारा प्रमाणित आर्ष सिद्वान्तकाआधारमा वार्हस्पत्यमानकाआधारमा सम्वत्सर निर्धारण गरिन्छ । यसै कारण तोयनाथपञ्चाङ्ग २०७५ सालको पात्राका पृ. १० अनुच्छेद १ मा वार्हस्पत्यमानेन परिधाविनाम सम्वत्सर प्राप्तःअतः परम् प्रमादीनाम सम्वत्सरो भविष्यति लेखेको छ । तर २०७६ सालको उनकै पञ्चाङ्गको वाहिरी पृष्ठमा परिधावीनाम सम्वत्सर भनेर लेखेको छ । यसै गरी त्यस पञ्चाङ्गको पाना १० अनुच्छेद १ मा षष्ट्याब्दानां मध्यवार्हस्पत्यमानेन विरोधकृत् नाम सम्वत्सरो गतः परिधावी सम्वत्सरः प्रविष्टः अथ सौर मानेन परिधावीनाम सम्वत्सरः गतप्रमादिकनाम सम्वत्सर प्रविष्टः अतः परम् आनन्दनामसम्वत्सरो भविष्यति लेखेको छ ।
२०७६ सालको त्यो तोयनाथपञ्चाङ्गको पृ. ५४ वैशाख कृष्ण प्रतिपदा २७गते चैत २०७६ देखी २०७७ बैशाख १ गते सम्म जम्मा २७, २८, २९, ३० र १ पाँचदिनआनन्दनामक सम्वत्सर उल्लेख गरिनुका साथै उनको २०७७ सालको पात्रोमा वैशाख १ गते देखीविपरित (वक्रि) गरी उल्टोपारी प्रमादीनाम सम्वत्सर लेखिदिएको छ । ६० (साठी) सम्वत्सरका नाम सिद्धन्त अनुसार ( परिधावीप्रमादी च आनन्दो राक्षसो नलः ) श्लोकमा परिधावी पछि प्रमादी त्यसपछि आनन्द त्यस पछि राक्षस अनिनलनलनामक सम्वत्सरले लुप्तनभएको अवस्थामाक्रमिक रुपले भोग गर्छन भनेको छ ।
नेपालकापञ्चाङ्ग निर्णायक समितिले २०७५ साल देखि नै पात्रोको भित्र अर्कै सम्वत्सरको नामउल्लेख गरी वाहिर अर्कै नामको सम्वत्सर दिने गरेका थिएभने यो २०७७ सालको बैशाख १ गते र २०७६ सालको चैत्रका २७, २८, २९, ३० दिन सहितजम्मा ५ दिनमात्र नेपालपञ्चाङ्ग निर्णायक समितिले आनन्दनाम सम्वत्सर दिएर २०७७ सालकापात्रामाप्रमादीनाम सम्वत्सर लेख्ने निर्णयदिनु भनेको हामी नेपालीहरुको धर्मशास्त्रको नियमविरोधीहुन जान्छ । आज सम्म हाम्रा धर्म र सिद्धान्त अनुसार चैत्र औँसीकादिन सम्वत्सर पूर्ण हुने भएकाले आर्ष ग्रन्थमात्यस औँसीलाई पूर्ण वत्सरी औँसी भनिनामउल्लेख गरेको छ । त्यसकाभोलिपल्टकाप्रतिपदा देखि अर्को सम्वत्सरले प्रवेश गर्ने हुँदा त्यस परेवाको शास्त्रीय सिद्धान्तमा सम्वत्सरारम्भ परेवा रहेको छ ।
गणितीय हिसावले सम्वत्सरका भुक्तभोग्यमासादि समय सम्वत्सरारम्भ प्रतिपदाभन्दापूर्व नै समाप्तभएको छ भने पनि चैत्रीअमावास्य सम्म त्यसै सम्वत्सरको प्रयोग गर्नु र जुन सम्वत्सरको नाम सम्वत्सरारम्भ प्रतिपदाकादिनलिएको छ भने आर्ष सिद्धान्तले भनेका छन् ः व्रह्मपुराणको वचनःव्रह्माजीले चैत्रमास
१.
शुक्लपक्षप्रतिपदाको दिन सुर्योदयको समय जगतको शृष्टि गरेको कारण सम्वत्सरारम्भ यसै दिन देखि मानेको छ । ‘‘चैत्रमासी जगत् व्रह्मा ससर्ज प्रथमेकहनि । शुक्लपक्ष समग्रं तु सदा सूर्योदये सति ।।’’आज सम्मकापात्रामा यो परिपाटी रहेको छ । चैत्रशुक्लप्रतिपदाकादिनदेखि मात्र सम्वत्सर परिवर्तन गर्ने गरेकोमा यसकाविपरित दिनमा नेपालपञ्चाङ्ग निर्णायक समितिले सम्वत्सर परिवर्तन गरेको छ । त्यो पनि एक वर्षकालागिहोइन ५ दिनकालागिमात्र छ । पाँचदिन पछि उल्टो सम्वत्सरको नाम २०७७ सालकापात्रामाउल्लेख गरेको छ।

वार्हस्पत्यमानद्वारा चैत्रको औँसीकादिनसम्वत्सर पूर्ण हुन चैत्र शुक्लप्रतिपदाकादिननयाँ सम्वत्सर प्रारम्भ हुने चैत्रे दशै मनाउन घटस्थापना गरिने प्रथा परम्परागत छ । साथै मुहूर्त चिन्तामणि आदिग्रन्थले लुप्त सम्वत्सरको व्याख्या गरेका छन् । सम्वत्सर बक्रेर जाने कुरा हामीले देखेको सुनेको पनि छैन । गुरु वृहस्पतिकै समान धर्म कर्म सम्वन्धी निर्णय गर्ने अधिकार पाएकाधर्माधिकारी पञ्चाङ्ग निर्णायक समितिले सम्वत्सर वक्रेर उल्टो जाने कुराको ज्ञान हामीलाई पनिदिने र त्रुटी भए सच्याएको जानकारी सबैलाई दिने यो धर्माधिकारी निर्णायक समितिको कर्तव्य नै हुन जान्छ । अधिकार लिएर कर्तव्य बिर्सेमा देश र समाजमा धर्म सम्बन्धीअनर्थ हुने छ ।
वरु लुप्त सम्वत्सरका सम्वन्धमाआफूले जाने बुझेका कुरा मुहूर्त चिन्तामणि आदिग्रन्थकाआधारमा यहाँ प्रस्तुत गरिन्छ । त्यस ग्रन्थको शुभाशुभप्रकरण श्लोक ५३ मा
गोकजान्त्यकुम्मेतरमेकतिचारगो नो पूर्व राशिंगुरुरेतिवक्रितः ।
तदाविलुप्ताब्दइहातिनिन्दितःशुभेषु रेवासुरनिम्नगान्तरे ।।५३।।
अर्थ ःवृष, मेष, मीन, कम्भविना अरु राशिको वृहस्पतिआफूले शरेर क्रमैले जानु पर्ने राशिभन्दाअग्रीम राशिमागई लगभग ५० दिनभित्रवक्रेर वृहस्पतिआफूले रहनु पर्ने पूर्व राशिमा फर्केर आउँदैन भने त्यस पछि सम्वत्सरको लोप हुन्छ । यहाँ २०७५ सालआरम्भमा वृहस्पतितुला७ मा थिए, भाद्र ३१ गते वृश्चिक ८ मा गए त्यस पछि २०७५ सालकै फागुन १९ गते वृहस्पति ९ धनुमागएअति चार (शीघ्र) गतिले दुई राशिमाजानु पर्ने वृहस्पति ३ (तीन) राशिमागएर पूर्णवत्सीऔँसी सम्म वा ५० दिनभित्र फर्केर आफूले भोग गर्नु पर्ने राशि ८ वृश्चिमानफर्केकाले ७७ साल सम्वत्सर लुप्तहुने शास्त्रीयवचन छ ।
अतिचार गतिवाट वृहस्पतिकुनकुन राशिमाजाँदा सम्वत्सर लुप्त हुन्छ भनी त्यसै श्लोकको पियूषधारा टीकाकार भन्छन ः
अतिचार गते जीवे धनु कर्कट मीनगे ।
लुप्त सम्वत्सरो ज्ञेयो विवज्र्य सर्व कर्मसु ।।
२.
एक वर्षमा एक राशिमात्र सर्ने वृहस्पतियदिअतिचार गतिले अर्को राशिमापनि जान्छ तीं राशिमापनियदिधनु, कर्क, मीन, राशिमा वृहस्पतिअतिचार गतिले अघिसरी ५० दिनभित्रवक्रमै पछि फर्केको छैन भने त्यस पछि सम्वत्सर लुप्त हुन्छ भनीजान्नु भनेकाले २०७५ सालैमा तीन राशिमागएको वृहस्पति २०७६ सालको समयावधि सम्म वक्रेर वृश्चिकमापुनः फर्केर नआएकोले पछिको २०७७ सालमा सम्वत्सर लोप भएकोले २०७७ सालअर्थात २०७६ सालको चैत्र शुक्लप्रतिपदा देखि आनन्द सम्वत्सर उल्लेख गर्नु पर्नेमा २०७६ चैत्र २७गते देखि आनन्दनाम सम्वत्सर प्रयोग गरि २०७७ सालमा सम्वत्सर वक्रगरि त्यस सालमाप्रमादीनाम सम्वत्सर उल्लेख गर्नु पञ्चाङ्ग निर्णायक समितिको ठूलो त्रुटी हो ।
यदि यो त्रुटीहोइनभने कुन सिद्धान्तका आधारमा चैत्रका ४ दिन वैशाखविशुसंक्रन्तिको दिन सम्म पाँचदिनआनन्दनाम सम्वत्सर दिएर २०७७ सालप्रमादी कसरी दिएको छ । पुनः स्मरण गराउन्छौँ २०७६ सालमै प्रमादीनाम सम्वत्सर दिएहुने थियो ।
हुनसक्छ देवगुरु वृहस्पतिकै समाननेपालका धर्मकर्म चाडपर्व सम्वन्धीअधिकार पाएकाधर्माधिकारी पञ्चाङ्ग निर्णायक समितिहामीलाई उल्टो सम्वत्सरको शिक्षादिनु हाम्रो धर्मविरोधीविधर्मी शक्तिवाटको दानमान सम्मानमालोभिएर इद्रवाट प्रेरणा पाएका वृहस्पतिले शुक्रको रुपमा गै दैत्यलाई उल्टो शिक्षादिए जस्तै गरी यो निर्णायक समितिले हामीलाई उल्टो सम्वत्सर दिएको भन्ननसकिने स्थिति पनि छैन । किनभने नेपालीहिन्दू भन्दाअन्यधर्मावलम्वीताआफ्नो धर्म प्रचार प्रसारमा दिलोज्यानदिँदैछन् । त्यसैले अवयहाँहरु इन्द्रको प्रलोभनमा परि वुहस्पतिले शुक्रवनी दैत्यलाई उल्टो शिक्षादिएको कथा यो कहानिसित मेल खान्छ । कथा यस्तो छ ः
गच्छाद्य दानवान् बह्मन् माययात्वं प्रलोभय ।
इत्थं तद्रूपमास्थाय दैत्यान् प्रतिययौ गुरुः ।।
आगतास्तेकसुरासर्वे काव्यं मत्वाविमोहितः ।। देविभागवतवाट
इन्द्र वृहस्पतिसित भन्छन् हे व्रह्मनतपाई अहिले दैत्य सभामागएर आफ्नामायाले उनलाई लोभ्याई मेरो प्रयोजन सिद्धगरी दिनु हवस । यस्तो इन्द्रको वचन स्वीकारेर वृहस्पतिशुक्राचार्यको रुप वनाएर दैत्यसभामागए । दैत्यले आफ्ना गुरु शुक्राचार्य आएभनेर खुसी भै जेजे ती कपटी वृहस्पतिविपरित शिक्षा दैत्यलाई दिन्थे दैत्य त्यसैलाई स्वीकार्थे । उनी भन्छन् ःदेवेभ्यो विजयं नूनं करिष्यामि न शंशयः । देविभागवतवाट ।
हे दानवहो मैले भने अनुसार कार्य गरे तिमीलाई देवतामाथिअवश्यविजयी
३.
गराउने छुँ । तर यो कुरा शुक्राचार्यले थाहापाएर दैत्यसभामा गै शुक्रले तिमीविपरित दिशामागएका छौ भन्दा कपटी वृहस्पति भन्छन् ः (आगच्छिति कुहकोकयम्….) यो कपटी वृहस्पति म शुक्रको रुपवनाएर आउँदैछ यसलाई लखेट, यतिकादिन सम्म म तिमीलाई शिक्षादिक्षादिँदै आएको छुँ इन्द्रकाप्रलोभनमावृहस्पतिले यस्तो व्यवहार गरेभने यीपञ्चाङ्ग निर्णायक समितिवाट शुद्ध व्यवहार भएको लाग्दैन । भागवतमाभनेको छ ः वृहस्पतितथावक्तामिथ्याचेद् दानवान् प्रति ।
कः सत्यवक्तासंसारे भविश्यति गृहाश्रमी ।। देविभागवतवाट ।
इन्द्रकाप्रलोभनमा वृहस्पतिले यसरी दानवलाई उल्टो शिक्षादिए जस्तो हाम्रा गृहस्थीपञ्चाङ्ग निर्णायक समितिकापदाधिकारीले पनि कसैको प्रलोभनमा परि उल्टो सम्वत्सरको नामदिएको आशंका यस क्षेत्रका पण्डितहरुले गरेका छन् । यस कुराको दृश्य वहाँले निर्णय गरेको २०७५÷२०७६ सालकातोयनाथपञ्चाङ्गका पृ. १० अनुच्छेद १ ले स्पष्ट देखाउने छ र बाहिरीको कलर लागेका पृष्ठमा यसको दाग बसेको छ ।
यतिमात्रनभै नेपालीहरुकाकतिपयचाडपर्वमा समेत स्पष्ट दिनवार किटान नगर्दा सधैँ विवादमाआउने गरेका छन् । यो विवादशान्तपार्न कुनै गते निश्चय गरेमाविवादशान्तहुने थियो भनीहाम्रा गूढ शत्रु हामीमाथि सहानुभूति देखाउन पछि परेका छैन । यसो गर्दा ……….(विनायकं विकुर्वाण रचया मास वानरः) हुने छ भने, पूर्ण चन्द्रमाकादिन गरिने कोजाग्रतव्रतअधेरी रातमा पर्ने छन् । यसरी हाम्रापञ्चाङ्ग निर्णायक समितिले चान्द्र सम्वत्सर चान्द्रमासमाध्यानदिएको छैन । मुहुर्तचिन्तामणी पियुषधाराटिका मा भनेको छः (मासौ न्यूनाधिकौ तौतु सर्व कर्म वहिस्कृतौ ।।माङ्गल्यमामिषेकं च मलमासे विवर्जयेत् ।।
अधिकमास वाक्षयमास जन्यकुनै मलमास परे पनित्यसमाशुभकर्म वहिस्कार गर्नु भन्ने हुन्छ त्यो जानेर पनिपञ्चाङ्ग निर्णायक समितिले दूर्वाष्टमी जस्ता अनेक ब्रतमलमासमादिने निर्णय गरेको पाइन्छ । भ्रमको जरो उखेलीजसको इतिहास छैन त्यसको समाजमाअस्तित्वहुँदैन भन्ने कलंकवाट हाम्रो धर्म संस्कृतिमापरेका भ्रमको जरो उखेलीदिनु समितिको अधिकार र कर्तव्य हो । तर यो समितिले अधिकार प्रयोग गरेका छन् । कर्तव्य विर्सेका छन् जसको कारण अधिकार दुरुपयोग भएको सर्वसाधारणलाई आभास भएको छ ।

लेखक :शास्त्रीलक्ष्मीकान्त जोशी (भक्तगुरु)
भी.न.पा. ७ खैरानी, महेन्द्रनगर, कञ्चनपुर ।

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here